Pasywna ulga dzięki metodom fizjoterapii a aktywna regeneracja poprzez ćwiczenia — autor: dr Jordan K., fizjoterapeuta — pierwszy artykuł z serii poświęconej zapobieganiu kontuzjom i regeneracji, napisany dla serwisu Alex Athletics, rozpoczynający się od pytania o różnicę między pasywną a aktywną fizjoterapią, które w końcu zadaje sobie każdy pacjent przechodzący rehabilitację.
W ciągu dziesięcioleci pracy jako fizjoterapeuta w różnych krajach zauważyłem jedno powszechne zjawisko lub frustrujący cykl, o którym słyszę od klientów niemal codziennie:
“Poszedłem na sesję fizjoterapii i przez dzień czy dwa czułem się dobrze. Jednak z jakiegoś powodu ból powracał, gdy tylko wracałem do pracy lub wykonywałem pewne czynności”.
Ta historia rozgrywa się na całym świecie. Po dziesięcioleciach pracy jako fizjoterapeuta w Kanadzie, Hongkongu i Indiach miałem okazję na własne oczy przekonać się, jak różne kultury i podejścia w opiece zdrowotnej wpływają na sposób radzenia sobie z bólem i proces powrotu do zdrowia, co bezpośrednio prowadzi do powstania tego frustrującego cyklu.
Jako specjalista w dziedzinie terapii manualnej i akupunktury głęboko wierzę w to, co terapia bierna może wnieść do procesu powrotu do zdrowia. Jednak w większości przypadków terapia bierna zapewnia jedynie natychmiastową ulgę w bólu. Być może zajmuje się ona jedynie objawami, a nie przyczyną leżącą u ich podstaw. Chociaż terapia manualna czy leżenie na poduszce rozgrzewającej to wspaniałe doznania, poleganie wyłącznie na fizjoterapii biernej jest często głównym powodem, dla którego pacjenci tkwią w błędnym kole nawracających urazów lub nasilającego się bólu. Aby zbudować prawdziwą, trwałą odporność organizmu, musimy wypełnić lukę między bierną ulgą uzyskiwaną dzięki zabiegom fizjoterapeutycznym a aktywną regeneracją poprzez ćwiczenia.
I. Leczenie bierne a leczenie aktywne
Aby zrozumieć, w jaki sposób nasz organizm się regeneruje, warto rozróżnić te dwa podejścia:
Leczenie pasywne: Są to zabiegi wykonywane na pacjencie podczas odpoczynku. Przykłady obejmują terapię ultradźwiękową, IFC oraz Urządzenia TENS, okłady gorące/zimne, wkłuwanie igieł akupunkturowych, masaż tkanek miękkich oraz terapia manualna lub manipulacyjna.
Leczenie aktywne: Ruchy i ćwiczenia, w których klient bierze aktywny udział. Przykłady obejmują ruchy łagodzące ból, rozciąganie mięśni i ścięgien, stopniowe wzmacnianie oraz trening siłowy, ćwiczenia poprawiające mobilność, stabilizacja mięśni tułowia oraz reedukacja ruchów funkcjonalnych.
Fizjoterapia pasywna a aktywna – krótkie zestawienie
| Leczenie pasywne | Leczenie aktywne | |
| Główny cel | Znieczulenie/łagodzenie bólu i zmniejszenie skurczów mięśni | Zwiększ siłę, ruchomość, stabilność i odporność tkanek |
| Rola klienta | Odbiorca bierny (w stanie spoczynku) | Aktywny uczestnik (poruszający się) |
| Długoterminowe skutki | Chwilowe złagodzenie objawów | Długoterminowa adaptacja, regeneracja i zapobieganie kontuzjom |
(Wykres 1: Leczenie pasywne a leczenie aktywne – cel, rola i długoterminowe skutki)
II. Hybrydowy model powrotu do zdrowia — pasywne przygotowanie a aktywne działanie
Czy to oznacza, że fizjoterapia bierna jest bezużyteczna? Absolutnie nie. Metody bierne odgrywają kluczową rolę – o ile są stosowane jako etap przejściowy lub zabieg, a nie jako cel sam w sobie. W mojej karierze fizjoterapeutycznej, gdy na podstawie badań medycznych i fizykalnych wykluczy się u pacjenta inne poważne powikłania lub diagnozy różnicowe (tj. sygnały ostrzegawcze), ustalam diagnozę fizjoterapeutyczną wraz z planem leczenia. W zależności od stopnia zaawansowania i czasu wystąpienia schorzenia często planuję przebieg leczenia w następujący sposób: terapia bierna otwiera drzwi do możliwości, ale to ćwiczenia aktywne pozwalają przez nie przejść. To podejście i planowanie można podsumować w trzech fazach:
Faza 1: Ugaszenie ognia (metody pasywne)
W ostrym stadium urazu lub w momencie wystąpienia dolegliwości silny ból utrudnia aktywację mięśni. Krótkotrwałe zabiegi fizjoterapeutyczne, takie jak ultradźwięki, terapia prądami o częstotliwości indukowanej (IFC) i terapia prądami o częstotliwości przekraczającej próg bólu (TENS), okłady ciepłe/zimne oraz akupunktura, pozwalają zmniejszyć ból do poziomu, który można znieść.
Faza 2: Odbudowa ruchowa (aktywne postępy)
Gdy ból zostanie złagodzony lub stopniowo ustąpi, pacjenci zostaną zapoznani z przejściem do kontrolowanych ruchów i ćwiczeń — początkowych ćwiczeń w zakresie aktywnego ruchu, ćwiczeń rozciągających oraz stopniowego zwiększania intensywności treningu oporowego z wykorzystaniem taśm oporowych, maszyn z linkami, ciężarki wolne oraz ćwiczenia wzmacniające mające na celu przywrócenie zakresu ruchu, elastyczności, siły i stabilności stawów.
Faza 3: Budowanie odporności (stopniowe zwiększanie obciążenia)
Gdy ból zostanie opanowany, a pełny zakres ruchu w znacznej mierze przywrócony, w celu zapobiegania nawrotom lub przyszłym zaostrzeniom wprowadzane będzie stopniowe zwiększanie obciążenia w ramach wykonywanych ruchów, tak aby mięśnie, ścięgna i stawy stały się wystarczająco silne, by sprostać wymaganiom codziennego życia, uprawiania sportu oraz dużego obciążenia fizycznego. Przykładem w przypadku urazów kolana jest rozwijanie siły wielokierunkowej i asymetrycznej za pomocą przysiadów z rozkrokiem, a następnie przejście do utrzymywania niewielkiego obciążenia hantla lub sztanga do kontrolowanego obciążania dużymi ciężarami. Dzięki temu ścięgna rzepki (ścięgna kolanowe) oraz mięśnie bioder są poddawane dużym obciążeniom jednostronnym, co pozwala odbudować stabilność jednej nogi – co będzie miało kluczowe znaczenie dla zapobiegania ponownym urazom podczas biegania, schylania się lub podnoszenia ciężarów.
| Faza | Główny cel | Działania | Najważniejsze etapy |
| 1. Ugaszenie pożaru | Łagodzenie bólu ostrego | Metody pasywne | Złagodzić ból do akceptowalnego poziomu |
| 2. Ruch na rzecz odbudowy | Przywróć ruchomość, elastyczność, siłę i stabilność stawów | Aktywny ruch i stopniowe zwiększanie intensywności ćwiczeń | Przywrócono pełny zakres ruchu, stabilność i siłę |
| 3. Budowanie zdolności do radzenia sobie w trudnych sytuacjach | Zapobieganie nawrotom | Włącz do treningu ruchy wielokierunkowe oraz ćwiczenia dostosowane do konkretnej dyscypliny | Budowanie odporności w warunkach silnego stresu |
(Wykres 2: Główny cel, działania i kluczowe etapy w ramach programu „3-Phase”)
III. Edukacja, edukacja i jeszcze raz edukacja!
Często mój trzyetapowy plan działania zostaje przerwany z powodu nieprzestrzegania zaleceń przez klientów. Często mówi się, że:
“Nadal odczuwam ból [w pewnym miejscu] i nie jestem w stanie wykonywać żadnego z zaleconych mi ruchów ani ćwiczeń”.
Właśnie w tym miejscu edukacja klientów odgrywa kluczową rolę w skutecznym wdrożeniu tego trzyetapowego modelu. Edukacja klientów musi stanowić przewodnik na każdym etapie tego procesu. Główne zagadnienia edukacyjne dla poszczególnych etapów są następujące:
Etap 1: Należy zapewnić pacjenta, że ostry ból nie oznacza trwałego uszkodzenia. Należy przekazać mu informacje na temat desensytyzacji bólu i wyjaśnić, że zabiegi pasywne stanowią jedynie tymczasowe rozwiązanie, mające na celu stworzenie okazji do wykonania ruchów. W przypadku braku dostępu do zabiegów pasywnych należy nauczyć pacjenta pozycji i ułożenia ciała łagodzących ból.
Etap 2: Należy uświadomić pacjentowi znaczenie prawidłowego ruchu i mechaniki pracy mięśni oraz ścięgien, kontroli oddechu, a także stabilności i ustawienia stawów. Należy pomóc mu w przeprogramowaniu ścieżek nerwowo-mięśniowych, tak aby pozbył się obaw przed zginaniem, sięganiem lub obciążaniem dotkniętego obszaru.
Etap 3: Zapoznanie klienta z zasadami stopniowe zwiększanie obciążenia oraz adaptację tkanek. Należy nauczyć ich, jak samodzielnie monitorować poziom zmęczenia, dostosowywać obciążenia oraz odróżniać pozytywny dyskomfort (wysiłek mięśniowy) od negatywnego dyskomfortu (ból stawów).
IV. Rzeczywiste odzyski: trzech klientów, trzy kraje
Oto, w jaki sposób aktywne podejście do zdrowia i powrotu do zdrowia zmieniło doświadczenia moich klientów w różnych krajach:
1.) “Od przewlekłych nawrotów do rekordów życiowych” — “Po latach polegania na masażach i cotygodniowych zabiegach manipulacji kręgosłupa, których efekty utrzymywały się zaledwie przez kilka dni, współpraca z fizjoterapeutą, który rozumiał zasadę aktywnej rehabilitacji, zmieniła wszystko. Nauka prawidłowego korzystania ze sprzętu oporowego i budowania stabilności mięśni tułowia pozwoliła mi odzyskać aktywny tryb życia!” — Richard B. (księgowy) z Vancouver w Kanadzie
2.) “Nie muszę już korzystać z laski podczas chodzenia” — “Ponieważ co miesiąc podróżuję po świecie 2–3 razy, kiedyś zabierałem ze sobą laskę z powodu przewlekłego bólu pięty. Połączenie odpowiedniego obuwia z aktywną rehabilitacją ukierunkowaną na podstawową przyczynę mojego osłabienia mięśni tułowia i nieprawidłowego ustawienia miednicy pomogło mi teraz swobodnie podróżować i chodzić bez laski.” — Ronnie C. (dyrektor generalny firmy) z Hongkongu
3.) “Całkowita zmiana podejścia do rekonwalescencji w naszej kulturze” — “W Indiach większość ludzi uważała, że odpoczynek jest jedynym lekarstwem na dolegliwości lub ból stawów. Edukacja prowadzona przez fizjoterapeutów na temat różnicy między leczeniem biernym a ćwiczeniami aktywnymi radykalnie zmieniła sposób myślenia osób korzystających z naszej siłowni. Wprowadzenie wytycznych dotyczących aktywnego ruchu oraz przeszkolenie naszego personelu w zakresie prawidłowej ergonomii sprzętu zmniejszyło liczbę osób rezygnujących z członkostwa z powodu drobnych kontuzji.” — Rahul A. (właściciel komercyjnej siłowni) w New Delhi, Indie
Uwaga redakcji: Opisy te odzwierciedlają indywidualne doświadczenia, którymi podzielili się z autorem; indywidualne wyniki mogą się różnić, a ich przebieg zależy od diagnozy, przestrzegania zaleceń oraz ogólnego stanu zdrowia.
V. Podsumowanie
Jeśli obecnie dochodzisz do siebie po kontuzji lub zmagasz się z przewlekłą sztywnością stawów, nie polegaj wyłącznie na biernym łagodzeniu dolegliwości. Wykorzystuj metody fizjoterapii, akupunkturę, terapię manualną itp. do radzenia sobie z ostrym dyskomfortem, ale priorytetowo traktuj ruch aktywny, ruchomość, siła i stabilność jako podstawowy przepis na długotrwałe zdrowie i odporność!
O autorze — dr Jordan K. (fizjoterapeuta / certyfikowany specjalista w dziedzinie akupunktury); BMR (fizjoterapia) – Kanada; MscMP – Hongkong; DPT – USA
